KẺ MẠNH LÀM NHỮNG GÌ CÓ THỂ?
“Kẻ mạnh làm những gì họ có thể và kẻ yếu phải chịu đựng những gì họ phải chịu” (the strong do what they can and the weak suffer what they must). Đó là lời của sử gia Hi Lạp cổ đại Thucydides. Nhận định trên có cực đoan không, làm sao nó truyền được qua hàng nghìn năm nay?
Bối cảnh xuất phát câu trên là năm 416 trước Công nguyên, khi Athens, một đế quốc hùng mạnh xứ Hi Lạp, ép đảo quốc Melos nhỏ bé phải đầu hàng, nếu không sẽ bị tiêu diệt.
Kẻ mạnh chiến thắng, đó là luật tự nhiên, cũng là nguyên tắc cốt lõi của chủ nghĩa hiện thực trong quan hệ quốc tế. Nó nhấn mạnh sức mạnh vật chất quyết định hành vi, trong đó nước yếu bị buộc phải chấp nhận mệnh lệnh của nước mạnh.
Trong lịch sử, các cường quốc ban đầu vốn chỉ là các nước nhỏ chớp được cơ hội vươn lên. Macedonia và Mông Cổ là những ví dụ sinh động. Macedonia là một nước nhỏ ở châu Âu, nằm cạnh các thành bang Hi Lạp hùng mạnh.
Thế kỷ thứ IV trước Công nguyên, vua Philip cải cách quân đội để xâm lấn dần các thành bang Hi Lạp. Người con trai của vua Philipp là Alexander Đại đế đã hoàn thành mục tiêu của cha mình, thống trị toàn bộ Hi Lạp, tiêu diệt đế quốc Ba Tư, chinh phục một vùng lãnh thổ kéo dài tới tận sông Ấn.
Trong một thời gian ngắn, Macedonia nhỏ bé vụt trở thành vương quốc hùng mạnh nhất thế giới lúc bấy giờ. Nhưng ngày nay, Macedonia chỉ còn là một nước nhỏ phía bắc Hi Lạp, với dân số trên 1,8 triệu người.
Ở châu Á, trên thảo nguyên Mông Cổ, các bộ lạc du mục lớn mạnh dần, rồi hợp thành đế quốc. Thế kỷ XIII và XIV, vó ngựa Mông Cổ chinh phục khắp hai lục địa Á - Âu. Ngày nay Mông Cổ cũng chỉ là một quốc gia có quy mô kinh tế, quân sự nhỏ bé trên thế giới. Trong trường kỳ lịch sử, có nước phát triển rực rỡ, trở thành cường quốc, rồi cũng suy tàn theo thời gian. Đó cũng là luật tự nhiên.
Như vậy, các quốc gia mạnh yếu từng lúc khác nhau, không hẳn sinh ra đã là bá chủ thiên hạ. Nhưng những người theo thuyết thượng đẳng thì tin vào dòng dõi, tin vào luật rừng kẻ mạnh có quyền. Tự phụ về sức mạnh tuyệt đối khiến các nước phát xít Đức, Ý, Nhật gây Đại chiến thế giới II.
Không thể để thế giới vận hành theo sức vóc và lợi ích của kẻ mạnh, nên kết thúc thế chiến II, các nước chiến thắng thống nhất thành lập Liên hiệp quốc để duy trì trật tự thế giới theo luật pháp, để bảo vệ quyền con người ở tất cả các quốc gia.
Trong thực tế lịch sử, luật lệ, quy ước quốc tế được xây dựng bởi các nước mạnh. Nhưng con đường của mỗi quốc gia không phải luôn theo ý chí chủ quan của các cường quốc. Có một nước nhỏ yếu được gắn liền với biệt danh “mồ chôn cường quốc”, đó là Afghanistan.
Các nước hùng mạnh nhất trong lịch sử nhân loại là Đế quốc Ba Tư, Đế quốc Macedonia, Đế quốc Mông Cổ, Đế quốc Anh, Liên Xô và Hoa Kỳ, tất cả đều không thể chiến thắng ở Afghanistan, một nước nghèo đói.
Ban đầu các cường quốc đều dễ dàng tiến chiếm Afghanistan. Đó là những cuộc chiến bất đối xứng. Nhưng nước nhỏ yếu này có một đồng minh vĩ đại, đó là thời gian. Chiến tranh kéo dài là gánh nặng với các đội quân viễn chinh.
Gần nhất là trong thế kỷ XX vừa qua, Liên Xô và Hoa Kỳ là hai cường quốc dẫn đầu về vũ khí hạt nhân, có sức mạnh định hình trật tự thế giới. Nhưng Liên Xô buộc phải rút khỏi Afghanistan sau 10 năm (1979-1989), Hoa Kỳ trụ lại lâu hơn, nhưng cuối cùng cũng buộc phải rút khỏi Afghanistan sau 20 năm (2001-2021).
Đầu năm 2026 này, chiến tranh Trung Đông là một cuộc chiến bất đối xứng giữa Iran với liên quân Mỹ - Israel. Nó gợi suy nghĩ về câu nói xưa của Thucydides “kẻ mạnh làm những gì họ có thể và kẻ yếu phải chịu đựng những gì họ phải chịu”.
Thucydides không nói sai, bởi một nước yếu về vật chất và tinh thần thì nhất định sẽ bị tiêu diệt. “Kẻ yếu chịu đựng những gì họ phải chịu”, câu này có lẽ ám chỉ những kẻ yếu toàn diện. Nếu một nước có sức chịu đựng bền bỉ, trường kỳ kháng chiến, làm chủ vận mệnh của mình, thì không còn là yếu nữa. Sức mạnh tinh thần nuôi dưỡng ý chí kháng cự và quyết tâm vùng lên.
Câu nói của Thucydides phản ánh thực tế tàn khốc, nhưng không hoàn toàn làm nước nhỏ hơn, yếu hơn thất vọng. Phương Tây có câu “ở đâu có ý chí, ở đó có con đường” (where there’s a will, there’s a way). Và thực tế lịch sử đã cho thấy có những nước nhỏ yếu hơn, nhưng cuối cùng vẫn chiến thắng.
Nhận định của Thucydides như thế không hề cực đoan. Nó khuyến cáo các quốc gia, dân tộc ý chí vươn lên. Có lẽ nhờ ý nghĩa tích cực này mà lời của Thucydides được lưu truyền cho đến ngày nay.
dhq
(Bài đăng chuyên san Hồ sơ sự kiện, ngày 25/3/2026)